Co nauka wie o śmierci, mózgu i świadomości?

Podsumowanie naukowe: ten artykuł wyjaśnia prostym językiem, co według współczesnej medycyny dzieje się z człowiekiem po zatrzymaniu serca, z mózgiem, komórkami ciała oraz ze świadomością. Oddzielam tu to, co wiemy dość pewnie, od tego, co nadal pozostaje hipotezą.

„Bracia i siostry, pragniemy również, abyście dokładnie rozumieli sytuację tych, którzy umarli, żebyście czasem nie smucili się tak, jak inni ludzie, którzy nie mają nadziei. Jeżeli wierzymy, że Jezus umarł i znowu powstał, to możemy być pewni, że Bóg razem z powracającym Jezusem przyprowadzi tych, którzy zmarli jako wierzący.”

— 1 List do Tesaloniczan 4:13-14

WSTĘP

Pytanie „co dzieje się z nami po śmierci?” jest jednym z najstarszych pytań człowieka. Nauka nie potrafi odpowiedzieć na wszystko. Potrafi jednak bardzo dobrze opisać to, co dzieje się z ciałem, krążeniem, oddechem, mózgiem i komórkami po zatrzymaniu serca.

W ostatnich latach dużo mówi się o badaniach nad doświadczeniami bliskimi śmierci, czyli NDE. W mediach często wypowiadają się lekarze badający reanimację, zatrzymanie krążenia i świadomość podczas granicznych stanów życia. Takie wypowiedzi są ciekawe, ale trzeba je czytać ostrożnie: część jest dobrze zgodna z medycyną, a część jest interpretacją, której nauka jeszcze nie potwierdziła ostatecznie.

ROZWINIĘCIE

1. Co dzieje się, gdy zatrzymuje się serce?

Gdy serce przestaje bić, krew przestaje krążyć. Mózg nie dostaje wtedy tlenu i glukozy, czyli paliwa potrzebnego do pracy. Człowiek bardzo szybko traci przytomność. To nie jest stan zwykłego snu. To jest gwałtowne przerwanie normalnej pracy mózgu.

W medycynie mówi się wtedy o zatrzymaniu krążenia. Jeżeli lekarze lub ratownicy rozpoczną reanimację, mogą czasem przywrócić krążenie. Jeżeli krążenia nie uda się przywrócić, proces przechodzi w śmierć biologiczną.

2. Czy śmierć kliniczna oznacza ostateczny koniec?

Nie zawsze. Dawniej zatrzymanie serca bardzo często oznaczało koniec życia, bo medycyna nie miała takich możliwości jak dzisiaj. Obecnie dzięki resuscytacji, defibrylacji, intensywnej terapii, ochładzaniu organizmu i nowoczesnemu leczeniu czasem udaje się przywrócić człowieka do życia po zatrzymaniu krążenia.

To ważne: osoba po zatrzymaniu serca może wyglądać jak martwa, ale jej komórki nie znikają natychmiast. W ciele nadal zachodzą procesy biologiczne. Dlatego istnieje krótki okres, w którym medycyna może jeszcze walczyć o powrót krążenia i ochronę mózgu.

3. Co dzieje się z mózgiem?

Mózg jest bardzo wrażliwy na brak tlenu. Po zatrzymaniu krążenia szybko przestaje działać normalna świadomość. Człowiek nie funkcjonuje wtedy tak, jak osoba przytomna. Nie ma normalnego myślenia, rozmowy, patrzenia i reagowania.

Jednocześnie badania pokazują, że mózg nie musi „gasnąć” w jednej sekundzie we wszystkich swoich częściach. W pewnych warunkach mogą pojawiać się krótkie, nietypowe lub resztkowe aktywności mózgowe. To może być ważne dla rozumienia doświadczeń bliskich śmierci.

4. Czy komórki umierają od razu?

Nie. To jest bardzo ważny punkt. Śmierć człowieka jako całości nie oznacza, że każda komórka ciała natychmiast przestaje istnieć. Komórki przechodzą proces stopniowego uszkadzania i obumierania. Jedne są bardziej wrażliwe, inne mniej.

Komórki mózgu są szczególnie wrażliwe na brak tlenu, ale nawet tam proces uszkodzenia zależy od czasu, temperatury, stanu zdrowia, jakości reanimacji i szybkości pomocy. Dlatego szybka reakcja ratowników ma ogromne znaczenie.

5. Co wiemy o doświadczeniach bliskich śmierci?

Niektórzy ludzie po zatrzymaniu krążenia i skutecznej reanimacji opowiadają, że przeżyli coś bardzo mocnego. Opisują jasne światło, spokój, poczucie opuszczenia ciała, spotkanie z bliskimi, przegląd życia albo obecność pełną miłości i pokoju.

Takie doświadczenia są dla tych osób realne i często bardzo zmieniają ich życie. Wielu ludzi po takim przeżyciu mniej boi się śmierci, bardziej docenia rodzinę i częściej chce pomagać innym.

To nie znaczy automatycznie, że nauka udowodniła życie po śmierci. To znaczy, że nauka potwierdza istnienie niezwykłych przeżyć u części ludzi, którzy byli blisko śmierci i potem zostali uratowani.

6. Co mówiły badania AWARE i AWARE-II?

Badania AWARE i AWARE-II należą do najbardziej znanych badań nad świadomością podczas zatrzymania krążenia. Obejmowały pacjentów po zatrzymaniu serca w wielu szpitalach. Celem było sprawdzenie, czy ludzie po reanimacji pamiętają jakieś doświadczenia i czy można je porównać z tym, co działo się naprawdę.

Wyniki są ciekawe, ale ostrożne. Część osób zgłaszała wspomnienia lub poczucie świadomości. Mniejsza grupa miała doświadczenia typowe dla NDE. Jeszcze mniejsza grupa opisywała zdarzenia z otoczenia. Takie dane są ważne, ale nie są jeszcze ostatecznym dowodem, że świadomość istnieje niezależnie od mózgu.

7. Czy świadomość może trwać po zatrzymaniu serca?

Tu trzeba bardzo uważać. Po zatrzymaniu serca normalna świadomość zanika. Jednak część osób po powrocie do życia opisuje przeżycia, które dla nich były jasne i prawdziwe. Naukowo możliwe są różne wyjaśnienia.

Pierwsze wyjaśnienie: mózg w stanie skrajnego stresu, niedotlenienia lub podczas powrotu krążenia tworzy intensywne doświadczenia. Drugie wyjaśnienie: pewne formy aktywności mózgu mogą pojawiać się jeszcze w okresie reanimacji. Trzecie wyjaśnienie, bardziej filozoficzne, mówi o możliwości istnienia świadomości poza mózgiem, ale tego nauka obecnie nie potwierdziła twardym dowodem.

8. Jak nauka tłumaczy mistyczne doświadczenia przy śmierci?

Mistyczne doświadczenia przy śmierci, takie jak jasne światło, ogromny spokój, poczucie miłości, spotkanie z bliskimi albo poczucie obecności „istoty pełnej dobra”, są opisywane przez część osób po skutecznej reanimacji. Nauka traktuje je jako realne przeżycia psychiczne tych ludzi, ale nie uznaje ich automatycznie za dowód, że świadomość istnieje niezależnie od mózgu.

Najczęściej podawane wyjaśnienia naukowe obejmują kilka mechanizmów. Po pierwsze, niedotleniony mózg może działać w sposób nietypowy i tworzyć bardzo intensywne obrazy, emocje oraz wspomnienia. Po drugie, w stanie skrajnego zagrożenia mogą silnie uaktywniać się układy odpowiedzialne za emocje, pamięć i poczucie „ja”. Po trzecie, podczas utraty lub odzyskiwania przytomności mózg może mieszać elementy snu, pamięci, wyobraźni i realnych bodźców z otoczenia.

Światło widziane przez niektórych pacjentów może być tłumaczone zaburzoną pracą układu wzrokowego i kory wzrokowej. Uczucie wyjścia z ciała może mieć związek z zaburzeniem pracy obszarów mózgu, które łączą informacje z oczu, równowagi i czucia ciała. Spotkania z bliskimi mogą wynikać z aktywacji pamięci autobiograficznej, czyli pamięci o własnym życiu i ważnych osobach.

Ważne jest też to, że podobne mistyczne lub bardzo głębokie doświadczenia mogą pojawiać się nie tylko przy zatrzymaniu krążenia, ale także w innych stanach: podczas omdleń, napadów padaczkowych, ciężkiego stresu, medytacji, snu, działania niektórych substancji psychoaktywnych albo przy zaburzeniach dopływu tlenu do mózgu. To pokazuje, że mózg potrafi wytwarzać przeżycia odbierane jako duchowe, bardzo prawdziwe i przemieniające.

Nie oznacza to, że takie doświadczenia są „zmyślone”. One są prawdziwe jako przeżycia człowieka. Osoba naprawdę może czuć pokój, światło, miłość i zmianę życia po takim wydarzeniu. Nauka mówi jednak ostrożnie: umiemy częściowo wyjaśniać możliwe mechanizmy mózgowe, ale nie umiemy na tej podstawie udowodnić życia po śmierci.

9. Czego nauka nie może obecnie powiedzieć na pewno?

Nauka nie może dziś uczciwie powiedzieć: „na pewno istnieje świadome życie po ostatecznej śmierci mózgu”. Nie może też absolutnie udowodnić zdania przeciwnego w sensie filozoficznym. Może badać tylko to, co da się obserwować, mierzyć i porównywać.

Dlatego najuczciwsze stanowisko brzmi: doświadczenia bliskie śmierci są realnym zjawiskiem przeżywanym przez ludzi, ale ich ostateczna natura nadal jest badana.

10. Co dzieje się po śmierci biologicznej?

Gdy krążenie i oddech nie wracają, a mózg ulega nieodwracalnemu uszkodzeniu, organizm przechodzi w śmierć biologiczną. Potem zaczynają się procesy pośmiertne: ciało stygnie, krew opada pod wpływem grawitacji, pojawia się stężenie pośmiertne, a później rozkład.

To są procesy biologiczne dobrze znane medycynie sądowej. One dotyczą ciała. Nie odpowiadają jednak na pytanie religijne lub metafizyczne o duszę.

11. Jak naukowo ocenić wypowiedź lekarza o świadomości po śmierci klinicznej?

Wypowiedzi wielu lekarzy i badaczy zajmujących się reanimacją oraz doświadczeniami bliskimi śmierci można podzielić na dwie części: część medycznie dobrze potwierdzoną oraz część interpretacyjną. Dobrze potwierdzone jest to, że zatrzymanie serca powoduje utratę przytomności, mózg szybko traci dopływ tlenu, a człowieka czasem można przywrócić do życia dzięki reanimacji. Prawdą jest też, że komórki ciała i mózgu nie znikają natychmiast w jednej sekundzie, lecz przechodzą proces stopniowego uszkadzania i obumierania.

Dobrze udokumentowane jest również to, że część pacjentów po skutecznej reanimacji opisuje przeżycia bliskie śmierci: światło, spokój, poczucie opuszczenia ciała, spotkania z bliskimi, przegląd życia albo bardzo głębokie doświadczenia duchowe. Nauka nie traktuje tych relacji jako kłamstwa. To są realne wspomnienia i przeżycia tych ludzi.

Ostrożność jest jednak potrzebna przy twierdzeniu, że „świadomość trwa po śmierci” albo że „umysł istnieje dalej niezależnie od mózgu”. To jest możliwa hipoteza filozoficzna lub duchowa, ale nie jest to obecnie twardy fakt naukowy. Z badań można uczciwie powiedzieć tyle: u części ludzi po zatrzymaniu krążenia i reanimacji występują wspomnienia oraz doświadczenia, których nauka nie wyjaśniła jeszcze w pełni.

Najbardziej precyzyjne stanowisko naukowe brzmi więc tak: wypowiedzi wielu lekarzy i badaczy są zgodne z nauką wtedy, gdy mówią o zatrzymaniu serca, reanimacji, stopniowym obumieraniu komórek i relacjach pacjentów po powrocie do życia. Natomiast gdy sugeruje, że świadomość może trwać po przekroczeniu progu śmierci, wchodzi już w obszar hipotezy, a nie pewnego dowodu.

TABELA: CO WIEMY PEWNIE, A CO JEST NIEPEWNE?

Temat	Ocena naukowa
Zatrzymanie serca powoduje utratę przytomności	Pewne
Mózg szybko cierpi z powodu braku tlenu	Pewne
Komórki nie umierają wszystkie natychmiast	Pewne
Niektórych ludzi można przywrócić po zatrzymaniu krążenia	Pewne
Niektórzy pacjenci opisują doświadczenia bliskie śmierci	Dobrze udokumentowane
NDE dowodzi życia po śmierci	Nieudowodnione
Świadomość istnieje niezależnie od mózgu	Hipoteza, nie pewnik

WNIOSKI

Najpewniejsza wiedza naukowa mówi, że po zatrzymaniu serca ustaje krążenie, zanika normalna świadomość, mózg traci tlen, a ciało zaczyna proces obumierania. Jeśli reanimacja zadziała wystarczająco szybko, człowiek może wrócić do życia.

Doświadczenia bliskie śmierci są prawdziwe jako przeżycia ludzi. Nie należy ich lekceważyć ani wyśmiewać. Ale z punktu widzenia nauki nie są one jeszcze dowodem, że świadomość trwa po nieodwracalnej śmierci mózgu.

KONKLUZJA

Najuczciwsze podsumowanie brzmi: nauka dobrze opisuje śmierć ciała, ale nie daje ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy nasze „ja” istnieje dalej po śmierci biologicznej. Możemy powiedzieć pewnie, co dzieje się z organizmem. Nie możemy powiedzieć pewnie, co dzieje się z duszą lub świadomością po ostatecznej śmierci.

Dla człowieka wierzącego temat pozostaje także pytaniem duchowym. Dla nauki pozostaje pytaniem badawczym. W obu przypadkach warto zachować spokój, pokorę i uczciwość: nie twierdzić więcej, niż naprawdę wiemy.